Ekonomski položaj gluvih u prošlosti bio je više nego težak, tako da je jedan od ciljeva organizacije gluvih, još prilikom formiranja, bio osnivanje sopstvenih radionica za zapošljavanje Gluvih radnika. Domet tadašlje ekonomske koncesije je bio zadrugarstvo, te otuda u prvim "Pravilima UDES" (Udruželje defektnih sluhom Srbije) iz 1947. godine čl. 7 i 8 predviđa "okupljalje gluvih radi osposobljavanja i uklapanja u rad radi poboljšanja njihovog položaja".

kao i "Pravilnik o organizaciji i radu zanatskih radionica domova za zaštitu mladeži" iz 1947. godine, koji je takođs predviđao osnivanje "zanatskih radionica ".

Na osnovu ova dva zakonska propisa, Savez gluvih Srbije je 3. februara 1949. godine osnovao "Direkciju Privrednih preduzeća defektnih sluhom", čije je osnivanje potvrdilo Predsedništvo Glavnog odbora Srbije, pa se 4. mart 1949. godine smatra danom osnivanja privrede Saveza Gluvih Srbije. Ministarstvo socijalne politike je dalo Savezu kredit od 1.500.000 dinara za početak rada privrednih preduzeća. Prvi direktor je bio Miodrag Jovanović, dotadašnji sekretar Gradskih ugostiteljskih preduzeća, dok je stručni savetnik bio Ilko Gusina.

Osnivanje privrednih preduzeća Saveza gluvih Srbije u najkraćim crtama je teklo ovim hronološkim redom:

• 1949. godine osnovano je devet radionica u Beogradu, Novom Sadu, Subotici i Beloj Crkvi;

• 1952. godine osniva se Privredno Preduzeće Saveza Gluvih Srbije i radionice se proširuju u više pogona, i te postaju privredna preduzeća Saveza gluvih Srbije, i to:
- 1952. u Beogradu, Nišu, Novom Sadu i Subotici,
- 1953. u Kosovskoj Mitrovici,
- 1955. u Kruševcu,
- 1957. u Kragujevcu,
- 1958. u Zaječaru.

Od 1. januara 1962. godine, kada je donet Pravilnik o zaštitnim radionicama, rehabilitaiiji i zapošljavanju invalida, sva preduzsća Saveza gluvih Srbije menjaju svoj naziv u "Zašti tne radionice DES". Tako je Savez gluvih Srbije osnovao jedanaest zaštitnih radionica u Beogradu, i Novom Sadu, Subotici, Nišu, Peći, Kosovskoj Mitrovici. Kragujevcu, Zaječaru, Kraljevu i Kruševcu.

Ovaj kratak rezime pokazuje da se u razvoju privrede Srbije jasno izdvajaju tri faze:

PRVA FAZA obuhvata period od 1949. do 1951. godine. Tada se otvaraju zanatske radnje, koje se otkupljuju od privatnih vlasnika, a oni ostaju kao poslovođe u njima. Tako se jedna za drugom otvaraju fotografska radnja u Novom Sadu 18. XII 1948,, poslovođa Karlo Arnold; fotografska radionica u Beogradu 1. 1 1949; muška krojačka radionica u Beogradu, poslovođa Ljubiša Čekić; obućarska radionica u Novom Sadu, poslovođa Stevan Molnar; obućarska radionica u Kragujevcu i molersko farbarska radionica u Nišu. U ovoj etapi razvoja ukupno je bilo 9 radionica sa 30 radnika i 135 učenika u privredi, a samo 4 službenika.

DRUGA FAZA RAZVOJA obuhvata period od 1951. do 1961. godine. Savezni komitet za socijalno staranje je svojim Rešenjem od 14. marta 1951. godine radionice Saveza proglasio "socijalnim ustanovama", Vlada FNRJ je 14, marta 1951. godine donela odluku da se privredna preduzeća Saveza gluvih kao socijalne ustanove oslobađaju plaćanja akumulacije i poreza na promet.

Savez je prihvatio i školske radionice koje su postojale pri zavodima za gluvu decu u Subotici, Beogradu i Kragujevcu kao svoje radionice za rehabilitaciju gluve omladine. Učenici su, uz jednog majstora, pružali usluge domovima u opravci i pravljenju obuće i odeće za učenike. To su bile uglaviom krojačke i obućarske radionice.

U ovom periodu se otvaraju: ženska krojačka radionica u Beogradu, ženska krojačka i fotografska radionica u Beloj Crkvi; obućarska modna radionica u Kragujevcu; 15. VII 1952. otkup ljena je štamparija od Emilije Ognjanov i knjigoveznica od Dragana Tomića, što će biti nukleus iz kojeg će se stvoriti "Kosmos"; molersko farbarska radnja u Nišu, itd.

Ovako razbacane radionice nisu mogle da se kontrolišu, donosile su mali prihod, a imale veliki rashod, koji je Savez gluvih pokrivao iz svoga budžeta dobijenog od Jugoslovenske lutrije, pa je Savez doneo odluku da se školske rehabilitacione radionice vrate svojim školskim upravama (1952.), a da se radionice u Beloj Crkvi ustupe Skupštini opštine Bela Crkva, koja ih je nakon godinu dana, zbog nerentabnlnosti, zatvorila.

Godine 1953. Glavni odbor Saveza gluvih Srbije doneo je odluku da se od preostalih radionica osnuje Glavna uprava privrede kojom će rukovoditi Privredna komisija pri Glavnom odboru Saveza gluvih Srbije.

Radnice krojačke i fotografske radionice Doma u Beloj Crkvi (1950.)

Reorganizacijom privrednih preduzeća formirane su tri direkcije u Beogradu. Subotici i Nišu. Generalii direktor je bio Miodrag Jovanović, dok su područni upravinci bili: Đurica Tomić za Vojvodinu sa sedištem u Novom Sadu, Bogdan Grejaković za Suboticu, i Slobodan Dimitrijević za Niš, dok je za Beograd bio zadužen Đorđe Milićević.

U ovom periodu dolazi do zatvaranja nerentabilnih pogona (1953.), kao što su muška krojačka radionica u Beogradu, fotograsrska radnja u Beogradu, ali se otvaraju 1.VIII 1953. pogon "Atlantik" za izradu karnevalskih proizvoda i papirnate konfekcije, a 1. XII 1953. firmopisačka radnja. U Kragujevcu se otvara druga obućarska radnja, a u Kosovskoj Mitrovici krojačka i stolarska radionica.

Takav veoma uspešan rad privrednih preduzeća DES prekinuo je "Pravilnik o zaštitnim radionicama za rehabilitaciju i zapošljavanje invalida" koji je doneo Savet za socijalnu politiku i komunalna pitanja 19. juna 1961. godine, kojim se radionice DES pretvaraju u zaštitne radionice za zapošljavanje svih kategorija ometenih i invalidnih osoba. Tako su u radionice koje je osnovao i sagradio Savez gluvih Srbije, koje su već imale svoj renome, ali i kapital, morale da primaju i invalide drugih kategorija, u prvom redu mentalno retardirana lica, invalide, socijalne slučajeve, ratne i vojne invalide. Tako je jednom uredbom uništeno sve šio je Savez godinama stvarao. Zbog toga je Predsedništvo Centralnog odbora Saveza gluvih Jugoslavije 6. jula 1961. godine donelo odluku "O likvidaciji - prestanku rada zaštitnih radionica", s tim da se likvidacija završi do 31. marta 1962. godine. Tako je završena druga faza rada zaštitnih radionica DES.

U ovoj fazi rada na rehabilitaciji gluvih vredan je pomena i podatak, koji je možda već zaboravljen, da je osnovna organizacija našeg Saveza u Velikoj Plani samoinicijativno osnovala 4 kursa za odrasle neškolovane gluve da se osposobe za korpare i pletare (1957, 1958, 1959 i 1960), na kojima su osposobljena 63 gluva lica.

TREĆA FAZA rada zaštinih radionica je od 1961. do 1966. godine. Zaštitne radionice su postale "ustanove organizovane na načelima proizvodnje" čl. 4), a rehabilitacija se definiše kao "osposobljavanje za praktični rad". Radionice su postale samostalne radne organizacije na principima samoupravljanja, čime su izašle iz kompetenicije Saveza i postale samostalia privredna preduzeća koja posluju po zakonima tržišta. Zato su pojedine zaštitne radionice, koje nisu mogle da izdrže konkurenciju, zatvorene, a druge izmenile proizvodni program, te više nisu bile rehabilitacione ustanove već privredna preduzeća, mada su mnoga od njih i dalje u svom nazivu zadržale predznak "DES".

Uvidevši da same ne mogu da izdrže konkurenciju, jula 1966. godine, osnivaju "Zajednicu zaštitnih radionica", a u sklopu "Ustanova i organizacija za rehabilitaciju i zapošljavanje invalida" (čl. 93 Zakona o ustanovama). To je bio nastavak prvobitiog humanog cilja ovih ustanova, koje su u svom vremenskom periodu odigrale značajnu ulogu na polju radnog i profesionalnog osposobljavanja gluvih lica.

Danas one posluju na osnovu Zakona o zaštitnim radionicama i u većini njih najveći broj zaposlenih invalida su gluva i nagluva lica. Istovremeao su baza za profesionalio osposobljavanje učenika za pojedina zanimanja. Tu svakako prednjače "DES" - Beograd, štamparija "Kosmos" - Beograd, "DES" - Novi Sad, "Šumadija" Kragujevac, i druge.